Hò hét giữa núi non trở thành di sản: Yodel Thụy Sĩ được UNESCO vinh danh
Truyền thống yodel của Thụy Sĩ – kiểu hát đổi âm vực độc đáo vang vọng khắp dãy Alps – vừa chính thức được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Quyết định được đưa ra trong cuộc họp của Ủy ban UNESCO tại Pháo đài Đỏ, New Delhi (Ấn Độ), đánh dấu cột mốc quan trọng cho một loại hình nghệ thuật gắn bó với đời sống người dân Thụy Sĩ suốt nhiều thế kỷ.
Ngày nay, yodel không chỉ còn là tiếng gọi giữa các thung lũng mà đã trở thành “bản sắc âm thanh” của quốc gia này, với khoảng 12.000 người đang hoạt động trong các câu lạc bộ, hội nhóm trực thuộc Hiệp hội Yodel Thụy Sĩ. Việc được ghi danh vào danh sách di sản của UNESCO vừa là niềm tự hào, vừa là động lực để thế hệ trẻ tiếp tục gìn giữ và phát triển bộ môn truyền thống này.
Yodel là gì và vì sao lại đặc biệt?
Khác với cách hát thông thường, yodel đặc trưng bởi những cú “nhảy” rất nhanh giữa giọng ngực và giọng đầu, tạo ra âm thanh vang, cao, dội lại giữa núi đồi. UNESCO mô tả yodel có thể được trình diễn bởi cá nhân, nhóm nhỏ hoặc cả dàn hợp xướng, đôi khi kèm theo nhạc cụ như đàn accordion, trong không khí lễ hội, buổi tiệc hay các cuộc thi.
Không chỉ là kỹ thuật hát, yodel còn gắn với trang phục truyền thống, phong tục và sinh hoạt cộng đồng của người dân vùng núi. Chính sự gắn kết giữa âm nhạc, không gian sống và bản sắc địa phương đã khiến yodel trở thành “một mảnh hồn” của Thụy Sĩ trong mắt UNESCO.
Từ tín hiệu của người chăn bò đến biểu tượng quốc gia
Ban đầu, yodel ra đời như một cách liên lạc thực dụng giữa những người chăn bò trên vùng núi cao, giúp họ gọi nhau hoặc gọi đàn gia súc từ các sườn đồi đối diện. Theo thời gian, những tiếng gọi ấy biến thành giai điệu, rồi phát triển thành các bài hát với cấu trúc rõ ràng, được truyền dạy qua nhiều thế hệ.
Chính phủ Thụy Sĩ nhấn mạnh rằng yodel ngày nay đã “vượt xa nguồn gốc của nó như những tiếng gọi trên núi”, trở thành “bài ca biểu tượng của Thụy Sĩ”, bao trùm nhiều hình thức thể hiện nghệ thuật khác nhau và ăn sâu vào đời sống người dân. Đó cũng là lý do nước này tích cực vận động để yodel được đưa vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO.
Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO là gì?
Khác với Danh sách Di sản Thế giới vốn tập trung bảo tồn các địa danh, công trình vật chất như Kim tự tháp Giza của Ai Cập, danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO dành cho những giá trị “vô hình”. Đó có thể là nghệ thuật trình diễn, lễ hội truyền thống, nghề thủ công, âm nhạc, ẩm thực hay những tập quán xã hội được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Trong phiên họp tại New Delhi, yodel Thụy Sĩ là một trong 67 truyền thống được bổ sung vào danh sách này. Cùng được vinh danh còn có ẩm thực Ý, nhạc highlife của Ghana, thức uống lên men Maksym của Kyrgyzstan hay điệu nhạc – vũ điệu El Joropo của Venezuela.
Nỗ lực gìn giữ: Đưa yodel vào lớp học, số hóa, nuôi dưỡng thế hệ mới
Ngay sau khi được công nhận, Thụy Sĩ cam kết sẽ triển khai thêm nhiều biện pháp cụ thể để bảo tồn và phát huy nghệ thuật yodel. Một trong những điểm nhấn là chương trình đưa yodel vào trường tiểu học: khoảng 20 giáo viên biết yodel đã và đang tích hợp loại hình này vào các tiết học âm nhạc, giúp trẻ em làm quen với bộ môn từ sớm.
Bên cạnh đó, nước này cũng lên kế hoạch số hóa các tư liệu liên quan, từ bản nhạc, lời bài hát cho đến các bản thu âm, nhằm lưu trữ và giúp cộng đồng dễ tiếp cận hơn trong thời đại số. Các hoạt động biểu diễn, lễ hội, cuộc thi yodel tiếp tục đóng vai trò là “sân khấu sống” để truyền thống này được thực hành và lan tỏa.
“Một dấu hiệu công nhận tuyệt vời” cho cộng đồng yodel Thụy Sĩ
Hector Herzig – tổng thư ký Hiệp hội Yodel Thụy Sĩ – gọi việc được UNESCO ghi danh là “một dấu hiệu công nhận tuyệt vời” dành cho những người đã gắn bó với nghệ thuật này trong suốt nhiều năm. Ông nhấn mạnh, yodel không chỉ là kỹ thuật hát, mà còn là biểu hiện của tinh thần đoàn kết, niềm đam mê và bản sắc văn hóa của cộng đồng ở khắp Thụy Sĩ.
Đối với các câu lạc bộ yodel ở làng quê cũng như những dàn hợp xướng biểu diễn trên sân khấu lớn, danh hiệu của UNESCO là động lực để họ tiếp tục luyện tập, biểu diễn và truyền dạy. Nó cũng góp phần thu hút sự quan tâm của du khách quốc tế, những người muốn tìm hiểu sâu hơn về âm nhạc và văn hóa vùng Alps ngoài khung cảnh núi tuyết quen thuộc.
Khi di sản vang lên giữa đời sống hiện đại
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống đứng trước nguy cơ bị lãng quên hoặc thương mại hóa quá mức. Việc yodel được UNESCO công nhận như một Di sản văn hóa phi vật thể không chỉ là niềm tự hào của Thụy Sĩ, mà còn là lời nhắc nhở về giá trị của những di sản sống – những thực hành văn hóa chỉ tồn tại khi còn người gìn giữ, thực hành và truyền lại.
Từ tiếng gọi giữa núi rừng, yodel đã trở thành biểu tượng âm nhạc và một phần quan trọng trong câu chuyện về bản sắc Thụy Sĩ. Mỗi lần âm thanh ấy vang lên giữa các thung lũng Alps hay trong lớp học tiểu học, đó là một lần di sản được tiếp tục, sống động và hiện diện giữa đời sống hiện đại.
